Westerwolde

Westerwolde is een streek in Oost-Groningen rondom de riviertjes Ruiten-Aa, Mussel-Aa en Westerwoldse-Aa. Ten westen en zuiden van Westerwolde liggen de Veenkoloniën, ten noorden het Reiderland en ten oosten Duitsland. De dorpen Ter Apel, Sellingen, Vlagtwedde, Onstwedde en Wedde horen bij deze streek. Het vestingdorpje Bourtange ligt aan een oude verbindingsweg tussen deze streek en Duitsland. Westerwolde is samen met het Reiderland de meest oostelijke streek van Nederland. Het ligt in zijn geheel ten oosten van 7º Oosterlengte.

Westerwolde is lange tijd in de geschiedenis een sterk geïsoleerde streek geweest. Het lag als een wig in het grootste moerasgebied van West-Europa: het Bourtangerveen. De streek was aanvankelijk in leen bij het klooster van Corvey. Die gaf het in de tweede helft van Middeleeuwen weer in leen aan het geslacht Addinga die hun land waren kwijtgeraakt door het oprukken van de Dollard. Deze heren bouwden een slot te Wedde en voerden een nogal hardvochtig bewind. De bevolking van Westerwolde kwam daar in de 15e eeuw tegen in opstand. In 1530 kwam het gebied in handen van de Graaf van Gelre, maar al in 1536 werd het veroverd door de troepen van Keizer Karel V. In 1593 veroverde Willem Lodewijk het gebied voor de Staten Generaal. Het werd in 1619 verkocht en werd eigendom van de stad Groningen. De geïsoleerde positie verdween toen het Bourtanger veen werd ontgonnen vanaf de 17e tot in de twintigste eeuw.

Het landschap van Westerwolde is vanouds een esdorpenlandschap, met op de hogere zandruggen akkercomplexen die werden bemest met schapenmest. Deze schapen graasden op de hei en overnachtten in de potstal. De daar opgehoopte schapenmest werd gemengd met plaggen en op de es gebracht. Sommigen esdorpen ontwikkelden een soort dochterdorpen, de zogenaamde essenzweemdorpen. Smeerling, dat een beschermd dorpsgezicht is, is hier een voorbeeld van. Langs de riviertjes en beekjes lagen de hooi- en weilanden. Bij Onstwedde (de Onstwedder Holte) en bij Sellingen (de Hasseberg) liggen klein stuwwallen uit het Drenthestadium van de op één na laatste ijstijd, het Saalien. Bij Sellingen bevindt zich een boscomplex waarin zich nog een paar restanten bevinden van het vroegere heidelandschap. Tevens is daar een zandafgraving en ook zijn er langs de ruiten-Aa enkele rivierduintjes zoals bij Sterenborg. De riviertjes en beekjes hebben hun waterafvoerende functie verloren door de aanleg van kanalen als het Mussel-Aakanaal en het Ruiten-Aakanaal.

In Westerwolde wordt een Gronings variant van het nedersaksisch gesproken. In tegenstelling tot het overgrote deel van de provincie Groningen is er nooit Fries gesproken en heeft het altijd een Saksisch karakter gehad. Dat komt tot uitdrukking in woorden als "nich" in plaats van "nait" voor "niet" en "Jawol" voor "ja". Overigens verdwijnt dit Westerwoldse taaleigene langzamerhand. De streek heeft van oudsher een sterk protestants karakter, dit in tegenstelling tot de omliggende gebieden.

De streek is grotendeel agrarisch georiënteerd. Tegenwoordig wordt de streek geleidelijk aan verder ontwikkeld voor het toerisme. Een probleem hierbij is dat Oost-Groningen bij veel Nederlanders een wat negatieve klank heeft als een afgelegen en saai gebied. De rust en ruimte van het landschap zijn de sterke punten. Het dorpje Bourtange trekt inmiddels veel toeristen door de gereconstrueerde vesting. Het Ruiten-Aakanaal is voor de pleziervaart weer bevaarbaar gemaakt. Bij Vlagtwedde is het vakantiebungalowcomplex Emslanderparc gerealiseerd. Ook het recreatiegebied De Wedderbergen bij Wedde is van belang.