Stadhouder Willem III
 |
Willem III (14 november 1650 - 8 maart 1702) was stadhouder van de Nederlanden van 1672-1702 en koning van Engeland van 1688-1702.
Willem III van Oranje werd in 1650 geboren, een maand na de plotselinge dood van zijn vader stadhouder Willem II. De tegenpartij maakte van het overlijden van zijn vader gebruik om het Eerste Stadhouderloos Tijdperk in te luiden. Met alleen Leiden tegen, werd in Holland besloten geen stadhouder te benoemen en om een afvaardiging te sturen naar Zeeland om daar hetzelfde te bewerkstelligen. De Staten namen het recht om drosten en baljuws te benoemen nu zelf in handen. Willem werd tot Kind van Staat verklaard. Gedurende de Tweede Engelse Oorlog 1664-1667 begonnen er echter al stemmen op te gaan dat een sterkere leiding nodig was. Er werd echter een Eeuwig Edict uitgevaardigd om de Prins, die nu zijn meerderjarigheid zou bereiken, uit te sluiten van de positie van zijn voorgangers. In 1672, het Rampjaar, veranderde alles. Het land werd van alle kanten aangevallen door Engelsen, Fransen en Duitsers. Er was een volksoproer en de Prins werd erkend als stadhouder van Holland, Zeeland, Utrecht, Overijssel, Groningen en Westerwolde. (Pas in 1696 ook van Drenthe.) Met uitzondering van Holland en Zeeland vielen al deze gebieden echter in handen van Lodewijk XIV en bisschop Barend van Münster. De Hollanders verschansten zich achter de waterlinie en de stad Groningen verdedigde zich op eigen kracht tegen Bommen Berend.
In 1673 mengden zowel Spanje als de keizer zich in de oorlog aan de kant van de Republiek. Engeland werd ter zee verslagen en sloot in 1674 vrede. In datzelfde jaar trok Frankrijk zich terug van de IJssellinie, en herwon de Republiek alles behalve Grave en Maastricht. Het stadhouderschap werd erfelijk verklaard en in Gelderland boden de Staten Willem zelfs de titel van hertog aan. Maar in 1678 was het enthousiasme alweer geluwd en lag Willem opnieuw overhoop met het Amsterdam van burgemeester Hooft. De laatste probeerde steun te krijgen voor het vredesvoorstel van Lodewijk XIV. Maar juist toen het leek dat hij zijn zin zou krijgen, gooide de koning zelf roet in het eten. Deze weigerde het beleg van Bergen (Mons) op te heffen. Willem kreeg nu zelfs de steun van Hooft om met een leger van 35.000 man naar de belegerde stad op te rukken. Daarna sloot Lodewijk maar snel vrede (Vrede van Nijmegen, 1678). De Prins viel desondanks aan, vier dagen na de ondertekening. Dit resulteerde in veel onaangename woorden en beschuldigingen. Willem en Lodewijk zouden hun hele leven vijanden blijven, maar ook Brandenburg was niet gelukkig omdat de Republiek een aparte vrede gesloten had, hetgeen betekende dat de keurvorst Pommeren niet van de Zweden terugkreeg. Nederland kreeg de naam een slechte en onbetrouwbare bondgenoot te zijn.
In 1680 was Lodewijk alweer op het oorlogspad. Hij probeerde nog meer van de Zuidelijke Nederlanden in te palmen en bood de Republiek 'vriendschap' aan die echter binnen twee weken aanvaard moest worden. Spanje van zijn kant deed een beroep op de Republiek om troepen te sturen, toen in 1682 Luxemburg geblokkeerd werd. De Prins was voor. De regenten, en de stadhouder van Friesland (Hendrik Casimir) waren tegen. Terwijl er onderling gekrakeeld werd vielen Kortrijk en Diksmuide in Franse handen. In 1684 werd duidelijk dat Willem zijn zin niet zou krijgen. Uiteindelijk werd het vriendschapsverdrag met Frankrijk aanvaard, zij het dat de Prins schadeloos gesteld werd voor de schade aan zijn bezittingen in Orange en Luxemburg. De betrekkingen met de steden werd daarna wat beter voor de Prins.
Glorious Revolution
Willem's echtgenote was Mary Stuart de oudste dochter van koning Jacobus II van Engeland. Tot de geboorte van Jacobus' zoon in 1688 was zij de erfgename van de drie tronen van Engeland, Schotland en Ierland. Haar vader was katholiek en streefde een absolute monarchie na.
Inmiddels had Lodewijk de Republiek weer economisch de oorlog verklaard. Leiden kon zijn laken niet meer in Frankrijk verkopen. Het gevaar was dat Engeland opnieuw de kant van Frankrijk zou kiezen en er opnieuw een rampjaar zou komen. Zo rijpte het plan om Engeland voorgoed tot bondgenoot te maken. Willem vertrok met een leger van 14000 Nederlanders en 7000 anderen (ondermeer Hugenoten, Engelsen, en Schotten) van Hellevoetsluis naar Engeland 1688. De armada van Willem was zo'n vier keer groter dan de Spaanse armada van 1588. De snelheid waarmee de hele operatie werd opgezet liet diepe indruk achter. Willem ging in Devon aan land en spoedig werd duidelijk dat zijn leger sterker was dan dat van zijn neef en zijn schoonvader. Deze laatste talmde en verloor daardoor. Willem vaardigde een bevel uit aan alle troepen in en rond Londen, om zich terug te trekken. Hier werd veelal gevolg aan gegeven. Op 18 december trokken de nieuwe koning en koningin van Engeland Londen binnen. De stad werd daarna maandenlang door Nederlandse troepen bezet gehouden. Tot de Slag aan de Boyne in Ierland 1690 bleef Willem's positie echter wankel en kon hij zich alleen door zijn buitenlandse troepen handhaven. Er was nog sterke steun voor Jacobus, vooral in Ierland en Schotland, maar ook in Engeland zelf. In 1691 gaven de Ieren zich eindelijk over en in oktober werd het Verdrag van Limerick getekend. Willem's bevelhebber, Ginkel, had de katholieken ruime voorwaarden toegestaan, maar later zouden deze niet nagekomen worden. Hiermee oefenden Ierse protestanten wraak uit voor de gebeurtenissen van 1641, toen zij door de katholieken belaagd waren. King Billy is tot vandaag de dag de held van de protestantse Unionisten gebleven.
Zie ook: Geschiedenis van Ierland.
Inmiddels was de handelsoorlog met Frankrijk de Negenjarige Oorlog geworden 1688-1697, die voor de Republiek, maar ook voor Frankrijk veel economische problemen veroorzaakte. De oorlog eindigde onbeslist, hoewel Frankrijk uiteindelijk Luxemburg, Aat, Charleroi, Kortijk en Bergen aan Spanje teruggaf.
Negenjarige Oorlog
In de Republiek begon men zich zorgen te maken voor de gegroeide macht van Oranje, maar de vrees voor Lodewijk was groter, zodat de stadhouder-koning in het algemeen op de samenwerking met de Staten kon rekenen, al lag Amsterdam soms weer flink dwars. Toch was de bewondering voor Willem groot, er werd zelfs een epos aan hem gewijd (Willem III door Lucas Rotgans). Toch was de Glorious Revolution een keerpunt voor zowel Nederland als Engeland, ten gunste van het laatste land. Voor Engeland betekende het het definitieve einde van de strijd tussen koning en parlement, en met de komst van Willem's bankiers werd het financiële systeem herzien. Voortaan kon het land zich op de kolonisatie gaan richten. Nederland zou vanaf deze tijd steeds meer in de schaduw komen.
Lodewijk deed het ook voorkomen dat de Nederlandse handel hervat kon worden, maar zodra de Vrede van Rijswijk getekend was, interpreteerde hij dat weer anders. In 1700 brak opnieuw oorlog uit, ditmaal omdat Karel II van Spanje stierf zonder een opvolger na te laten. In 1702 stierf Willem zelf ook kinderloos, een opvolgingsprobleem achterlatend. Zelf had hij geprobeerd om Johan Willem Friso, de zoon van de Friese stadhouder Hendrik Casimir, tot opvolger aan te wijzen. In Engeland werd Willem opgevolgd door Ann, de zuster van Mary. In Holland werd het Tweede Stadhouderloze Tijdperk uitgeroepen. Koning Frederik I van Pruisen riep zich tot Prins van Oranje uit, omdat hij van stadhouder Frederik Hendrik afstamde en dus nauwer verwant was aan Willem dan Johan Willem Friso. De strijd om de nalatenschap zou zich dertig jaar voortslepen. In 1732 werd tenslotte het Traktaat van Partage getekend. Pruisen kreeg Lingen, Moers en Opper-Gelre, behalve Roermond, en zowel Oranje-Nassau als Brandenburg mochten de titel Prins van Oranje voeren.
Voorafgegaan door:
Stadhouder Willem IIOranje-Nassau
Opgevolgd door:
Stadhouder Willem IV
