Stadhouder Willem II

Willem was de zoon van stadhouder Frederik Hendrik. Getrouwd met Mary Stuart, dochter van Karel I van Engeland. Prins van Oranje, stadhouder van Holland, Zeeland, Utrecht, Overijssel, Groningen, Drenthe en Westerwolde 1647-1650.

Willem had ambitieuze plannen, hij wou Nederland tot een sterk, gecentraliseerd calvinistisch land maken met hemzelf als monarch. Hij steunde daarbij op de orthodoxe Calvinisten en kwam al gauw in conflict met de republikeinse partij, de Staatsen.

Hij was het in toenemende mate oneens met de poltiek van religieuze tolerantie die zijn vader toepaste op de onlangs veroverde Generaliteitslanden, waar de bevolking grotendeels katholiek wenste te blijven. Ook de vredesbesprekingen met de Spaanse koning waren niet naar zijn zin, maar zij waren al te ver gevorderd om nog tot staan gebracht te worden, toen zijn vader stierf in 1647. Zijn moeder Amalia van Solms speelde daarbij een rol, omdat zij de politiek van haar man wilde voortzetten. Dit zorgde voor verdeeldheid in de Oranjepartij. De meeste oppositie tegen de ratificatie van het vrede van Münster kwam van Zeeland. Willem adviseerde tevergeefs de andere gewesten ook tegen te stemmen. Daarna verliet hij Den Haag om zijn onmacht tegenover het gewest Holland te verbergen.

De vrede bracht economische ellende met zich mee, vooral voor Zeeland omdat de handel op Schelde, Sas en Zwin zich nu weer naar Vlaamse havens veplaatste. De kolonie van de West Indische Compagnie in Brazilië ging verloren en dat veroorzaakte grote onvrede. Verder werd overal in de Generaliteitslanden (behalve Overmaas) de Hervorming doorgevoerd en dat leidde tot spanningen. De staatse handelaren in Holland zagen niet in dat zij daarvoor moesten betalen. Willem steunde de orthodoxen niet alleen, maar ook in zijn eigen heerlijkheid Lingen stelde hij een drost aan (Rutger van Haersolte), die in dit katholieke gebied de katholieke priesters verving door dominees en de kerken ontdeed van alle sier. Het werd echter spoedig duidelijk dat het allemaal niets uitmaakte, de mensen bleven katholiek. De orthodoxen wilden hardere maatregelen en een sterker leger, de hollandse steden, vooral Amsterdam, Dordrecht, Delft, Haarlem, Hoorn en Medemblik wilden juist verkleining van het leger en belastingverlaging. De grote vraag was wie nu eigenlijk het land regeerde.

In 1650 probeerde Willem dit voor eens en altijd te beslechten. Samen met Willem Frederik van Nassau de stadhouder van Friesland bereidde hij een staatsgreep voor die tot doel had de macht van het gewest Holland te breken. Eerst was er een propaganda-veldtocht. Er werd een vervalst geschrift uitgegeven waarin stond dat in geval van een burgeroorlog het parlement van Engeland -zelf in burgeroorlog verwikkeld met Willem's schoonvader- de regenten zou steunen met troepen. De Spaanse regering in Brussel had inderdaad alle reden om te voorkomen dat Willem de vrede weer zou breken. Ook dat kon tegen de regenten gebruikt worden

Een aantal politieke tegenstanders werd aangehouden, zoals admiraal Witte de With en Adriaen Pauw. Willem verwierf de steun van alle gewesten behalve Zeeland en Holland om in naam van de Staten Generaal van de Unie in te grijpen in die steden van Holland die het besluit van het gewest steunden om eenzijdig tot ontbinding van legereenheden over te gaan. De Prins trok met zijn leger van Dordt naar Delft en Amsterdam. Hoewel hij aanvankelijk binnengelaten werd en beleefd aangehoord, deed dit hun houding niet veranderen. Er volgden meer arrestaties en een korte belegering van Amsterdam die het verzet brak.

Willem had gewonnen. In Oktober echter kreeg hij koorts. Het bleek pokken te zijn en op 6 November stierf hij. Een maand later werd zijn erfgenaam geboren, de latere stadhouder Willem III. De Staatsen maakten snel gebruik van de verwarring in het vijandelijke kamp en het Eerste Stadhouderloos Tijdperk was geboren.