Sinterklaas

Sinterklaas is de hoofdfiguur van een kinderfeest dat op 5 december en op 6 december in Nederland en België wordt gevierd. Veel tradities in het huidige Sinterklaasfeest gaan terug op Sint Nicolaas, de bisschop uit Myra, hoewel er ook oudere elementen zijn.

Oorspronkelijk werd Sint Nicolaas alleen in het oosten geëerd. In de 13e eeuw werd besloten dat zijn naamdag ook in het westen één van de belangrijkste feestdagen was, in die tijd werd het in Utrecht al gevierd door de schoen van vier arme kinderen te vullen met geldstukken, in andere steden werd ook iets voor de armen gedaan.

Pakjesavond

Het feest wordt gevierd op de avond van 5 december, de vigilie (vooravond) van de heiligendag. Op dit heerlijk avondje (prozaïscher: pakjesavond) brengt Sinterklaas geschenken, vooral speelgoed voor de kinderen. Deze pakjesavond gaat terug op voorchristelijke gebruiken: hoe meer geschenken men in het rond strooide (appels, noten, beide herfstelijke symbolen van vruchtbaarheid, vandaar strooiavond), hoe vruchtbaarder het land zou zijn. De strooiavond nam door tijdsvervaging en misverstanden de plaats van het eigenlijke Sinterklaasfeest in. Hij rijdt op een schimmel over de daken van de huizen. In Wallonië hoort hij dit op een ezel te doen. Hij draagt daarbij zijn bisschopskledij: een rode tabberd, een mijter en een staf.

Rond de Goedheiligman bestaat een uitgebreid repertoire aan volksliedjes en zoetwaren. Tot de laatste behoren de pepernoten (kruidnootjes), marsepein, speculaas (speculator = bisschop, dus bisschopskoek), taaitaai, suikergoed, banketletters en, als typisch Nederlands fenomeen, de chocoladeletter. Zwarte Piet is degene die deze lekkernijen in de huizen strooit.

Zwarte Piet

Sinterklaas werkt niet alleen: hij gaat vergezeld van een knecht, Zwarte Piet, die de zak met cadeautjes draagt en door de schoorstenen kan kruipen om de pakjes in de schoenen van de kinderen te stoppen. De herkomst van deze helper is omstreden: hij was oorspronkelijk een demon die de door de heilige gedwongen werd goede daden te verrichten, maar volgens sommigen gaat hij terug op een Moors knechtje en is zijn huidskleur daaraan te danken. In Christelijk perspectief is Zwarte Piet gewoon de bedwongen duivel, plaatsvervanger van de overwonnen Wodan, of diens helper Nörwi, de zwarte vader der nacht, die ook een roe droeg (als vruchtbaarheidssymbool).

De huidskleur van Zwarte Piet geeft soms aanleiding tot kritiek dat zijn rol racistische vooroordelen zou bevestigen, maar volgens anderen is hij een schoorsteenvegersknecht en is zijn gezicht louter daarom zwart.

Germaanse tradities

Het rijden over de daken gaat waarschijnlijk terug op de Germaanse oppergod Wodan, die deze kunst ook beheerste. Nicolaas' uiterlijk zou ook overeen komen met het uiterlijk van Wodan. Meer sinterklaastradities lijken af te stammen van Germaanse tradities. Tijdens het Germaanse zonnewendefeest vroegen jonge meisjes aan Wodan een afbeelding van hun nog onbekende toekomstige geliefde; tegenwoordig zijn dat de speculaaspoppen ('vrijers'). Het gooien van cadeaus in schoorstenen zou afstammen van Germaanse offerplaatsen (vuurplaatsen).

Spanje

De herkomst van de Sint is bij dit alles inmiddels niet langer Klein Azië, maar Spanje.

Nochtans is Sinterklaas geboren in Patara in Turkije in het jaar 280. Later werd hij bisschop van Myra, en nam o.a. deel aan het Concilie van Niceae. Hij stierf op 6 december 342. Na de inval van de islamieten in het gebied, worden de stoffelijke resten van de heilige naar Bari gebracht, in het toenmalige koninkrijk van de Beide Siciliën (in het deel van Napels), waar de latere Keizer Karel V koning zou worden. Filips II, zijn zoon, zou de Nederlanden erven, Spanje én de Beide Siciliën. Vandaar de verwarring dat de Sint van Spanje zou komen.

Aldaar is hij algemeen de patroon van de zeevaart. Hij arriveert in Nederland per stoomboot, hetgeen in dat perspectief niet verwonderlijk is: de historische banden van Spanje met de Nederlanden zijn gekend.

Concurrentie

Het Sinterklaasfeest heeft aanvankelijk moeten opboksen tegen protestantse bezwaren tegen de katholieke heiligenverering. Rond 1600 werd het in Delft verboden zijn feestdag te vieren. Nog in 1895 sprak de burgemeester van Sluis zich uit tegen de viering op openbare scholen, maar in de negentiende eeuw kreeg het feest steeds meer de wind in de zeilen. Het wordt in geheel Nederland gevierd, met uitzondering van Grou in Friesland/Fryslân, waar men op 21 februari Sint-Pieter viert.

Op de waddeneilanden wijkt het feest sterk af van wat in de rest van Nederland gebruikelijk is. Hier viert men rond 5 december Sundeklaas; vooral op Ameland een woest feest, dat meer aan Halloween doet denken. In de straten lopen de mannen gemaskerd en verkleed rond als 'Sinteromes', 'Klaasomes', 'Sunderums' of 'Sunderklazen' rond. Vrouwen en kinderen moeten binnenshuis blijven. Wie buiten komt krijgt 'slaag'. De uitdaging is, om toch buiten te lopen en de mannen te ontwijken.

Ook in Vlaanderen is de verering niet algemeen: in sommige streken wordt Sint-Maarten vereerd, op 11 november. De bijbehorende legende wijkt lichtjes af van die van Sint-Niklaas.

Aan het eind van de twintigste eeuw kreeg Sinterklaas als cadeautjesgever concurrentie van de kerstman, maar inmiddels lijkt Sinterklaas zijn rol terugveroverd te hebben. Het feest is ook al lang niet meer alleen voor de kleintjes. De volwassenen geven elkaar, meest anonieme, geschenken, al of niet voorzien met een sinterklaasgedicht of 'surprise' waarin het slachtoffer 'ns lekker over de hekel gehaald wordt. Verondersteld wordt dat deze jaarlijkse, milde wederzijdse kastijding een belangrijke vorm van katharsis is, waaraan de Nederlandse consensussamenleving behoefte heeft.

Santa Claus

De Amerikaanse naam voor de kerstman, Santa Claus is een verbastering van Sinterklaas en deel van de Nederlandse leenwoorden die via Nieuw Amsterdam in het Engels terecht gekomen is.