Schaken

Schaken is een algemeen verbreid strategisch bordspel voor twee spelers.

Een Staunton-design set met klok

Table of contents

1 Spelregels
2 Stukken
3 Duur van een spelbeurt
4 Einde van het spel
5 Notatie
6 Openingen
7 Geschiedenis
8 Bekende schakers en Kampioenen
9 Grote toernooien in Nederland
10 Enkele Begrippen
11 externe links

Spelregels

Een schaakspel bestaat uit een vierkant bord met 64 gelijke vierkante velden, waarvan afwisselend een veld licht (wit) en een veld donker (zwart) van kleur is. Een speler krijgt 16 lichtgekleurde stukken, de tweede 16 donkergekleurde stukken. Dit zijn per speler 1 koning, 1 dame, 2 torens, 2 lopers, 2 paarden en 8 pionnen.

Elk van deze stukken heeft een eigen manier van verplaatsen over het bord. Een stuk mag niet bewegen naar een veld waar al een eigen stuk staat, als een stuk beweegt naar een veld waar al een stuk van de tegenstander staat, wordt dit van het bord genomen ("geslagen"). Het is niet toegestaan om een stuk van de eigen kleur te slaan. Uitzondering vormt de pion, die bij slagzetten anders beweegt dan bij gewone zetten. Een stuk mag niet bewogen worden voorbij een ander stuk behalve het paard dat over andere stukken heen kan 'springen'.

De speler met de witte stukken begint. Hoewel er de uitdrukking wit begint, maar zwart wint is, geeft het beginnen een voorsprong.
Beginopstelling

Stukken

Specifieke bewegingskenmerken:

De koning begint op E1 (wit) en E8 (zwart). De koning mag naar alle 8 aangrenzende velden bewegen.
De dame begint op D1 (wit) en D8 (zwart). De dame mag zowel horizontaal, vertikaal als diagonaal bewegen tot de rand van het bord of het eerste bezette veld
De toren begint op A1, H1 (wit) en A8, H8 (zwart). De toren mag zowel horizontaal als vertikaal bewegen tot de rand van het bord of het eerste bezette veld
De loper begint op C1, F1 (wit) en C8, F8 (zwart). De loper mag zowel diagonaal bewegen tot de rand van het bord of het eerste bezette veld
Het paard beweegt altijd 1 vak diagonaal en dan 1 van horizontaal of vertikaal. Het tussenliggend eveld mag hierbij bezet zijn, m.a.w.: het paard mag springen.
De pion beweegt uitsluitend 1 veld recht vooruit, behalve vanuit de beginpositie, dan mag de pion ook twee velden recht vooruit. De pion slaat echter niet recht vooruit, maar zowel links als rechts 1 veld diagonaal vooruit. Wanneer een schuin tegenoverliggende pion oprukt tot de vijfde rij, mag deze pion en passant geslagen worden.

Duur van een spelbeurt

Indien er met tijdklok gespeeld wordt, heeft de speler de beurt, tot aan het moment dat hij de klok omzet.

Indien er zonder klok gespeeld wordt, wordt algemeen gehanteerd dat de tegenstander aan de beurt is zodra de speler het gespeelde stuk heeft losgelaten.

Einde van het spel

Men wint het spel door de tegenstander schaakmat te zetten. Dit houdt in dat men de koning aanvalt (dreigt te slaan op de volgende zet), en het voor de tegenstander onmogelijk is een zet te doen om dit te voorkomen. Bij schaak wordt de koning aangevallen maar is een tegenzet mogelijk.

Indien de Koning het laatst overgebleven stuk is en niet schaak staat, maar de Koning kan geen enkele zet doen zonder schaak te komen te staan dan is het pat, dit geldt als een remise.

Verder mag elke speler in de eigen beurt remise aanbieden, dit kan door de tegenstander geaccepteerd of verworpen worden. Indien de tegenstander het remise verwerpt, mag er door die speler geen remise meer aangeboden worden tot het moment dat de andere speler remise aan biedt. Dit is om te voorkomen dat een speler elke beurt remise aan biedt. Indien de remise geaccepteerd wordt, wordt het spel direct gestopt, en telt dit als een remise.

De officiële spelregels worden vastgesteld door de wereldschaakorganisatie FIDE en worden door de KNSB in het Nederlands vertaald: http://www.schaakbond.nl/reglementen/fideregels.htm

Notatie

Bij het schaken is het gebruikelijk om de zetten die gespeeld zijn op te schrijven zodat de partij later nagespeeld en geanalyseerd kan worden. Dit opschrijven kan op een aantal manieren gebeuren:

De korte notatie

Men noteert de eerste letter van het te zetten stuk, en het veld waar het naartoe gaat. bijvoorbeeld Da4 betekent: Dame gaat naar veld a4. Als er twee gelijke stukken zijn die naar het zelfde veld kunnen, dan wordt ook de rij of de kolom genoteerd, voorbeeld: Ta-e4 betekent: De toren op a4 gaat naar e4, terwijl er een andere toren op de 4e rij, of e-kolom staat, die dit veld ook aanvalt.

De lange notatie

Met noteert de eerste letter van het te zetten stuk, het veld waar het stuk vanaf komt, en het veld waar het stuk naartoe gaat, bijvoorbeeld: Pa3-b5. Bij een pionzet worden alleen de velden aangegeven: a3-a4.

Bij zowel de korte als de lange notatie wordt de rokade als volgt genoteerd:

korte rokade: 0-0
lange rokade: 0-0-0

Achter al deze notaties kan nog worden aangegeven:

Dat de koning schaak staat, de koning staat aangevallen: +
Dat de koning mat staat, de koning staat aangevallen, en de tegenstander kan niet voorkomen dat de koning geslagen gaat worden: ++
Een goede zet: !
Een zeer sterke zet: !!
Een interessante zet: !?
Een dubieuze zet: ?!
Een slechte zet: ?
Een blunder: ??

Aan het einde wordt aan de zettenlijst de uitslag toegevoegd:

wit heeft gewonnen: 1-0
zwart heeft gewonnen: 0-1
remise : 1/2-1/2

Openingen

Het schaakspel kent een groot aantal vaste openingen, waarvan bekend is of deze voor de witte of de zwarte speler voordelig of nadelig spel opleveren.
Bij de openingen maken we onderscheid tussen vijf grote groepen, nl de open spelen dwz de openingen waarbij wit met 1.e2-e4 begint en zwart met 1.e7-e5 antwoordt, de half-open spelen die ook met 1.e2-e4 beginnen maar waarbij zwart een ander antwoord kiest, de gesloten spelen waarbij wit 1.d2-d4 speelt en zwart met 1.d7-d5 antwoordt, de half gesloten spelen waarbij de witspeler wel me 1.d2-d4 opent maar waarbij zwart geen 1.d7-d5 speelt en tenslotte de flankspelen, dus geen 1.e2-e4 of 1.d2-d4

Sommige openingen hebben dubbele namen:

Joegoslavisch = Pirc = Ufimcew verdediging	1.e4 d6 2.d4 Pf6 3.Pc3 g6
Robatsch = Konings fianchetto = Moderne verdediging	1.e4 g6 2.d4 Bg7
Lettisch gambiet = Greco tegengambiet	1.e4 e5 2.Pf3 f5
Russisch = Petrov	1.e4 e5 2.Pf3 Pf6
Spaans = Ruy Lopez	1.e4 e5 2.Pf3 Pc6 3.Lb5
Sokolsky = Pools = Orang Oetan	1.b4
Clemenz = Basman = de Klerk = Mead	1.h3
Dunst = Sleipner = van Geet = Heinrichsen	1.Pc3
Jaenisch gambiet=Schliemann gambiet	1.e4 e5 2.Pf3 Pc6 3.Lb5 f5
Larsen = Nimzowitsch	1.b3
Amar = Paris	1.Ph3
Ware = Meadow Hay	1.a4
Hammerschlag = Fried fox	1.f3 e5 2.Kf2
anti-Borg = Desprez	1.h4
Italiaans = Giuoco Piano	1.e4 e5 2.Pf3 Pc6 3.Lc4 Lc5
Wolga gambiet = Benko gambiet	1.d4 Pf6 2.c4 c5 3.d5 b5
Dame-Indisch = West-Indisch	1.d4 Pf6 2.c4 e6 3.Pc3 b6
Franco-Indisch = Keresverdediging	1.d4 e6 2.c4 Lb4
Trompovsky = Ruth = Opovcensky	1.d4 Pf6 2.Lg5
Tweepaardenspel in de nahand = Pruisisch	1.e4 e5 2.Pf3 Pc6 3.Lc4 Pf6

De meest voorkomende openingen zijn:

externe link:

ups & downs in de opening

Geschiedenis

De eerste versie van schaken is ontstaan in Noord-India ergens tijdens de 6de eeuw eerder onder de naam chaturanga, later verspreidde het oostwaarts naar China en Japan en westwaarts richting de Arabische wereld om via Italië en Spanje uiteindelijk tijdens de 11e eeuw in heel Europa door te dringen. De huidige vorm van het schaakspel ontstond aan het eind van de 15e eeuw, toen de dame met haar huidige machtige mogelijkheden haar intrede deed.

Vooral in Oost-Azië bestaan nog steeds eigen vormen van het schaakspel, bijvoorbeeld Chinees schaken en het Japanse shogi.