Rekenliniaal

Een rekenliniaal is een wiskundig instrument om snel anders tijdrovende berekeningen te kunnen maken. De prijs die voor die snelheid wordt betaald is een geringere nauwkeurigheid, die wordt bepaald door het kleinst van de schaal af te lezen verschil, de 'werking' van het materiaal van de liniaal (tgv luchtvochtigheid e.d.) en de nauwkeurigheid van de opdruk ervan.

Een eenvoudige rekenliniaal bestaat uit twee ten opzichte van elkaar glijdende schalen. De eigenlijke liniaal bevat een glijdende tong. Zowel op de tong als op de liniaal zelf is dezelfde schaal gedrukt. De schalen zijn zo ingedeeld dat de logaritmen van de weergegeven getallen lineair worden afgebeeld: het lijnstuk tussen 1 en 2 is even lang als het lijnstuk tussen 2 en 4.

Een rekenliniaal van goede kwaliteit uit ongeveer 1970 met meerdere schalen.
Type Faber Castell no. 52/82

Door het optellen van twee lijnstukken ter lengte van de logaritme van de getallen leest men bij de uitkomst het resultaat van de vermenigvuldiging ervan af. Door de liniaal cirkelvormig op te rollen, zodat het getal 10 rechts op de schaal weer samenvalt met het getal 1 aan de linkerkant krijgt men een instrument (de rekenschijf) dat nog weer bepaalde voordelen heeft (minder bewerkingen voor sommige berekeningen). Voor het uitvoeren van berekeningen met een rekenliniaal moet altijd wel de decimale komma door de rekenaar zelf op de juiste plaats in het antwoord worden gezet; anders dan bij het gebruik van zakrekenmachines ontwikkelde de gebruiker dus vanzelf meer een gevoel voor de grootte-orde van getallen.

De meeste rekenlinialen hebben daarnaast boven de logaritmische schaal aan de onderkant van de tong een schaal waar de kwadraten van de getallen op de onderschaal op de schaal aan de bovenkant van de tong zijn aangegeven, de derde machten weer op een hogere aparte schaal. Deze kunnen worden afgelezen door middel van een glijder, een doorzichtige beweegbaar element dat langs beide schalen kan worden geschoven en dat exact verticale afleeslijnen heeft: door de lijn op een getal aan de onderschaal in te stellen kan men het kwadraat en de derde macht ervan op de hogere schalen aflezen. Een vergelijkbare truc kan met goniometrische functies worden uitgehaald. Vermenigvuldiging met een constante factor (bv. tussen pk en kW) is eenvoudig te realiseren door twee streepjes op de glijder met de juiste tussenafstand - stel het ene streepje in, lees het andere af.

Door de opkomst van de zakrekenmachine en de computer zijn zowel logaritmentafels als rekenlinialen in onbruik geraakt.